HRVATI U NOVOM SADU

HRVATI U NOVOM SADU

Od Prvog svetskog rata na ovamo, odnosno od 1918. godine, novosadski Hrvati, došlјaci dolaze sve više do izražaja. To su većinom činovnici, došlјaci, „beamteri“ koji su, po prirodi svog zanimanja došli u Novi Sad. Manifestovanje hrvatstva, inače novijeg je datuma. Sve do osamdesetih i devedesetih godina 19. veka, isticao se pojam Šokaca, naročito u Petrovaradinu, koji postepeno, kroz manifestovanje nacionalne ideje u zapadnim krajevima dobija izrazito obeležje Hrvatstva. Jovan Hranilović, rodom iz Žumberka, svojim književnim i kulturnim radom stvorio je, međutim i tada prisnu saradnju „Šokaca“ sa Novosađanima pravoslavne vere, sa Srbima.

Proces mađarizacije počinjao je postepeno, da obuhvata Šokce, naselјene u starim granicama Novog Sada. Da nije bilo 1918. godine, mnogi bi se ne sumnjivo „utopili u tom moru“. posle tog datuma u borbi „za kruhom“, proširuje se krug, stvara se mogućnost života i rada i doselјenicima iz ostalih krajeva tadašnj zemlјe, iz Primorja, kao i iz Južne Srbije, sa slovenačkih Alpa, kao i iz Hrvatske Posavine.

Od 1918. godine, pa narednih petnaestak godina nije bilo izrazite akcije novosadskih Hrvata, gde bi oni i brojno došli do izražaja. Tek tamo 1933.-1934. godine, u vezi sa jednim lokalnim verskim pitanjem, manifestovao se i osetno jače, s obzirom na brojnu zainteresovanost udeo novosadskih Hrvata u akciji oko prestiža u Rimokatoličkoj crkvenoj opštini. Polazeći sa nacionalnog gledišta da, srazmerno broju vernih, treba da budu zastuplјeni i u svojoj, rimokatoličkoj, crkvenoj opštini, novosadski Hrvati (naglašam Novosadski, jer oni „sa desne obale Dunava“, u Petrovaradinu i Majuru, pripadaju drugoj dijecezi), pokazali su energičan stav. Sa ostalim Slovenima rimokatoličke vere oni su usresredili svu svoju energiju da dobiju srazmeran broj većnika i da uspeju u tom svom opravdanom zahtevu. Međutim, rezultat je bio poznat. Glasanje je prošlo na štetu novosadskih rimokatolika Hrvata, i ostalih Slovena. Od te akcije, koja je u svoje vreme izazvala živost, ostale su samo dve predstavke: jedna u Ministarstvu pravde, a druga u biskupskom ordinarijatu u Subotici. Novosadsko hrvatsko i slovensko versko pitanje tada je bilo nerešeno…

Kako su ondašnje dnevne novine pisale, „Prvi utisak koji smo imali, počinjući razgovore sa pojedinim novosadskim hrvatima, bio je: da su svi oni raspoloženi za ćutanje, nego li za ragovor. Ne želeći da unosimo svoja zapažanja, hteli samo da od svojih sagovornika saznamo njihova, i da ih verno, prenesemo.

-Mi smo mirotvoran elemenat – naglasio nam je jedan od istaknutih novosadskih advokata, koji je u svoje vreme bio sudija u Novom sadu. Sama oklonost što smo Hrvati ne smeta da učestvujemo i u čisto srpskim društvima, u kojima, istina, ne vodimo glavnu ulogu, ali spontano sarađujemo.“

Mnogi novosadski Hrvati članovi su čisto srpskih društava. Novosadske Hrvatice takođe. I to specijalno u Novom Sadu, „na levoj obali Dunava“.

„Desna obala Dunava“, Petrovaradin i Majur, imaju svoj specifični život, iako su zvanično deo Novog Sada. Uostalom, to pitanje nailazi na dva suprotna gledišta: za pripojenje sa Novim Sadom i protivu njega. O tim gledištima bilo je reči i u ondašnjoj novosadskoj štampi, pa ih zato uzgred dodirujem.

Mnogi novosadski Hrvati oduvek su zauzimali lepe položaje u državnoj hijerarhiji. Apelacioni sud imao je niz uglednih pravnika, dr Spalatina, Markovića, dr Petrića, potpredsednika Apelacije, koji je uživao renome odličnog pravnika. U Kasacionom sudu položaj sekretara zauzimao je dr Benjak koji se u akciji katolika takođe znatno isticao. Načelnik Banske uprave inž. Gasparini, pored svog stručnog tehničkog rada, bavio se i istorijskom naukom, saopštavajući, s vremena na vreme, rezultate svojih proučavanja istorije Fruške gore.

Slobodne profesije imale su takođe svoje predstavnike. U prvom redu tu su advokati Škreblin i dr Kaurimski, pored dr Pavlasa koji je pravoslavne vere i čiji nesebični i plodni rad u novosadskim društvima ne treba specijalno isticati. Tu su i lekari dr Stopa i dr Matijević. U privredi, znatnu ulogu su igrali braća Krajačevići, od koji se Julije Krajačević isticao po svojoj popularnosti.

„Neko specifično pitanje, sem onog opšteg, nije se zapažalo u razgovoru sa Hrvatima. Oni su imali reč, a mi smo s njima razgovarali, a nekad smo želeli da i oni progovore umesto nas. I kao što smo napomenuli, jedni su izbegavali odgovor na naša pitanja, a drugi su bili, „dapače“, otvoreni“ – zaklјučuje novinar „Dana“.

Za vojvodjanske.rs piše Zoran Knežev

Nastavak priče pročitajte u knjizi „Novi Sad prošlost u pričama“… koju kao i najnovija dela Zorana Kneževa, možete poručiti po specijalnom novogodišnjem popustu putem meila: zoranknezev@gmail.com …ili na broj telefona 064/1258337

Author Image
Lala
%d bloggers like this: