{"id":3725,"date":"2025-08-08T15:06:39","date_gmt":"2025-08-08T13:06:39","guid":{"rendered":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/?p=3725"},"modified":"2025-08-22T09:02:01","modified_gmt":"2025-08-22T07:02:01","slug":"gradski-muzej-suboticka-sifon-boca-za-sodu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/?p=3725","title":{"rendered":"GRADSKI MUZEJ: SUBOTI\u010cKA SIFON BOCA ZA SODU"},"content":{"rendered":"

Suboti\u010dka sifon boca za sodu, Etnolo\u0161ko odeljenje (inv.br. E-3691), Gradski muzej Subotica<\/strong><\/span><\/p>\n

Kratka istorija soda vode<\/strong><\/span><\/p>\n

Soda voda je u su\u0161tini ni\u0161ta drugo do ve\u0161ta\u010dka varijanta mineralne vode \u2013 voda oboga\u0107ena ugljen-dioksidom, koja poma\u017ee varenje. Engleski duhovnik, hemi\u010dar, fizi\u010dar i politi\u010dar, D\u017eozef Pristli, \u017eive\u0107i kraj jedne pivare primetio je da se za vreme fermentacije alkohola stvaraju gasovi, \u0161to je on zvao \u201ete\u0161kim vazduhom\u201d. Tokom svojih studija po\u010deo je da eksperimenti\u0161e gasovima koje je ubacivao u vodu, \u010dime je nastala gazirana voda. Za svoje otkri\u0107e dobio je priznanje od Kraljevskog dru\u0161tva za prirodne nauke, pa se izum gazirane vode vezuje za njegovo ime. Naziv „soda“ poti\u010de od toga \u0161to je gaziranost postizao pomo\u0107u sode bikarbone.<\/span><\/p>\n

I\u0161tvan Anjo\u0161 Jedlik je usavr\u0161io koncentrisanje ugljen-dioksida u jednostavnom i jeftinom procesu za proizvodnju oboga\u0107ene vode ili soda vode. Svoj pronalazak je obelodanio 1830. i od tada je krenula proizvodnja soda vode. I\u0161tvan Jedlik je bio monah reda Svetog Benedikta, gde je dobio ime Anjo\u0161. Godine 1825. predavao je na katedri za fiziku u \u0110eru i bio je prvi univerzitetski profesor koji je predavao na ma\u0111arskom jeziku. Bio je i pronalaza\u010d, a me\u0111u njegova otkri\u0107a spadaju dinamo, elektromotor i jednostavno pravljenje gazirane vode itd.<\/span><\/p>\n

Pojava i proizvodnja sode se stvorila novu modu koja je prisutna i danas. Osim \u0161to je prodavana kao lekovita voda za olak\u0161anje varenja, brzo su shvatili da se mo\u017ee koristiti i u pi\u0107ima. Vremenom su se pojavili tzv. sifoni<\/em>, a krajem 20. veka i plasti\u010dne fla\u0161e. Soda je bila popularna sve do 90-tih godina XX veka, kada su se pojavile jeftinije mineralne vode koje su potisnule soda vodu.<\/span><\/p>\n

Prva suboti\u010dka fabrika sode i fabrika sode \u201eJohanna\u201d <\/strong><\/span><\/p>\n

    \n
  1. G. Libetraut, glavni \u017eupanijski lekar Ba\u010dke \u017eupanije, otkrio je da voda Pali\u0107kog jezera sadr\u017ei veliku koli\u010dinu natrijum-karbonata, \u0161to je \u010dini pogodnom za industrijsku eksploataciju sode. Svoje planove je podneo Be\u010du, a car Josif II ih je odobrio, smatraju\u0107i da je isplativo zapo\u010deti eksploataciju sode i izgradnju lekovitog kupali\u0161ta na Pali\u0107u. Godine 1782. izgra\u0111ena je fabrika u blizini dana\u0161njeg Mu\u0161kog \u0161tranda, a pored nje je podignuta i jedna kr\u010dma. Me\u0111utim, eksploatacija nije tekla prema planovima, a ni izgradnja lekovitog kupali\u0161ta nije zapo\u010deta, pa su radovi obustavljeni sredinom 1790-ih godina.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    Prikazana fla\u0161a za sodu prikazuje period nakon nacionalizacije posle Drugog svetskog rata. Na boci za sodu vidi se natpis: \u201eGRADSKA SODARA – 1953 SUBOTICA TEL 16-54\u201d. Me\u0111utim, ako pogledamo metalni gornji deo i deo za to\u010denje, jasno je da je fla\u0161a nekada bila u privatnom vlasni\u0161tvu. Na \u010depu se nalazi slede\u0107i natpis: JOHANNA \u2013 J. HELLER \u2013 SUBOTICA \u2013 TEL. 532.<\/span><\/p>\n

    Iz arhivskih izvora se zna da se fabrika sode Jo\u017eefa Heller nalazila Paralelnom putu 30, odnosno u dana\u0161njoj ulici Jovana Miki\u0107a. Prema zapisima, 1927. u fabrici je radilo 20 radnika, a dnevno su proizvodili 3500 boca. Nakon Drugog svetskog rata fabrika je nacionalizovana, a nije poznato \u0161ta se desilo sa vlasnikom Jo\u017eefom Heller, koji je bio jevrejskog porekla. Imenik \u017ertava fa\u0161izma spominje samo njegovu \u017eenu Rajh Etelu, koja je umrla u Subotici u 54. godini \u017eivota.<\/span><\/p>\n

    Tekst: Andor Horvat, etnolog-pripravnik<\/span>
    \nFotografija: Svetlana Kolovi\u0107, fotograf<\/span><\/p>\n

    Izvor: subotica.info<\/a><\/span><\/p>\n

     <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Suboti\u010dka sifon boca za sodu, Etnolo\u0161ko odeljenje (inv.br. E-3691), Gradski muzej Subotica Kratka istorija soda vode Soda voda je u su\u0161tini ni\u0161ta drugo do ve\u0161ta\u010dka… <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3726,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[16],"tags":[147],"class_list":["post-3725","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura","tag-gradski-muzej-subotica"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/suinfo-soda_1.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3725","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3725"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3725\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3727,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3725\/revisions\/3727"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3726"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3725"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3725"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/vojvodjanske.rs\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3725"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}